Một buổi chiều tan ca, bạn ngồi trong xe, nhìn dòng người nhích từng xăng-ti-mét trên đường. Điện thoại vẫn rung (toàn tin nhắn nhóm báo deadline hoặc mời cưới), công việc vẫn chạy (dù bạn bắt đầu thấy mình giống một cái máy robot hết pin), tiền vẫn kiếm được và gia đình vẫn yên ổn. Mọi thứ nhìn từ ngoài vào giống hệt một bức tranh “gia đình văn hóa” tiêu chuẩn.
Nhưng ngay trong khoảnh khắc bình yên đến nghẹt thở ấy, một cảm giác trống rỗng mơ hồ chợt đổ ập xuống. Có cái gì đó đã dọn đồ rời đi, lặng lẽ, không kèn không trống, và quan trọng là không để lại định vị GPS.
Dưới góc nhìn của tâm lý học hiện sinh, xin chúc mừng: Bạn không hề bị trầm cảm, bạn chỉ đang chính thức bước vào lễ trưởng thành lần hai – mang tên **Khủng hoảng hiện sinh tuổi 50.**
Khi những “chiếc neo” mục rỗng và gãy
Triết gia Peter Wessel Zapffe từng ví von con người sống được là nhờ bám vào những “chiếc neo”: thành công, tình yêu, danh tính và một cái bánh vẽ mang tên “tương lai”.
Tuổi 20: Ta là những chiến thần tràn đầy tự tin, nghĩ mình là cái rốn của vũ trụ.
Tuổi 30: Ta cắm mặt chạy như bị chó đuổi, cố mua nhà, mua xe, thăng chức.
Tuổi 40: Ta gồng mình lên để chứng minh với thế giới rằng “Tôi đã làm được!”.
Khủng hoảng hiện sinh tuổi 50
Có một ngày, người đàn ông năm mươi tuổi ngồi trong xe giữa dòng người tan ca, đèn đỏ kéo dài như một đời sống.
Điện thoại vẫn rung.
Công việc vẫn còn.
Tiền vẫn kiếm được.
Người thân vẫn ở đó.
Nhưng có cái gì đã rời đi.
Không ai nhìn thấy.
Theo cách Peter Wessel Zapffe sẽ nói:
Con người sống được phần lớn đời mình nhờ những chiếc neo.
Neo vào:
* thành công
* tình yêu
* gia đình
* danh tính
* tương lai
Nhưng tới một độ tuổi, những chiếc neo ấy bắt đầu mục ra trong nước.
Ta vẫn cười.
Vẫn ký hợp đồng.
Vẫn đi ăn tối.
Nhưng trong sâu thẳm, một câu hỏi bắt đầu thức dậy: “Rồi sao nữa?”
Tuổi hai mươi còn tin mình sẽ trở thành ai đó.
Tuổi ba mươi còn đang chạy.
Tuổi bốn mươi còn cố chứng minh.
Nhưng tuổi năm mươi…bắt đầu nghe tiếng gió đi qua thân thể.
Bạn bè bắt đầu biến mất vài người.
Cha mẹ trở nên nhỏ lại trong bệnh viện.
Tấm gương buổi sáng không còn phản bội thời gian được nữa.
Và lần đầu tiên, cái chết thôi là triết học.
Nó bắt đầu mang khuôn mặt riêng.
Có người phản kháng bằng cách:
* mua một chiếc xe mới
* yêu một người trẻ hơn
* lao vào công việc
* tìm một tôn giáo cực đoan
* làm mình bận đến kiệt sức
Không phải vì họ nông cạn.
Mà vì im lặng quá gần.
Có những đêm, người ta thức dậy lúc 3 giờ sáng.
Căn phòng tối. Người bên cạnh đang ngủ.
Thành phố im…
Và bất ngờ cảm thấy: mọi thứ mình xây cả đời có thể chỉ là một cách trì hoãn vực thẳm.
Đó là khủng hoảng hiện sinh.
Không ồn ào.
Không kịch tính.
Nó giống tiếng băng tan rất xa trong linh hồn.
Nhưng có lẽ…đây không phải sự trừng phạt. Mà là lần đầu tiên đời sống gõ thật khẽ lên vai một con người và nói: “Bây giờ…ngươi muốn sống thật không?”
Giải pháp không nằm ở việc quay lại tuổi trẻ.
Không ai thắng được thời gian.
Cái đẹp của tuổi năm mươi là bắt đầu thôi giả vờ mình bất tử.
Người trưởng thành sâu hơn, họ không còn hỏi:
* “Làm sao hơn người?”
* “Làm sao nổi bật?”
* “Làm sao để đời mình quan trọng?”
Họ bắt đầu hỏi: “Một ngày bình thường có thể sống tỉnh thức được không?”
Một tách trà buổi sáng.
Một cơn mưa ngoài hiên.
Một buổi đi bộ không mục đích.
Một lần ôm cha mẹ già.
Một chiều ngồi im nghe gió.
Tự nhiên trở nên đủ.
Có thể cuối cùng, trưởng thành không phải đạt được điều gì.
Mà là: sau rất nhiều năm chạy trốn, ta đủ yên để ngồi cạnh nỗi trống rỗng của mình mà không cần bật thêm tiếng động.
Và ngay trong khoảng lặng đó, một loại tự do lặng lẽ xuất hiện.
Không huy hoàng.
Không chiến thắng.
Chỉ nhẹ như ánh chiều cuối ngày rơi trên mái tóc đã bạc đi một ít. Nhưng tuổi 50: Những chiếc neo ấy bắt đầu mục ra và tự rã trong nước.
Ở tuổi này, những ảo tưởng về sự bất tử bị thực tế vả cho tỉnh người. Ta bắt đầu đi dự đám tang nhiều hơn đám cưới. Cha mẹ – những vị thần vạn năng thuở nhỏ – giờ thu bé lại vừa bằng một chiếc giường bệnh viện. Và nếp nhăn trong gương buổi sáng bắt đầu phản bội lại mọi nỗ lực dùng kem dưỡng da hàng hiệu. Lần đầu tiên, cái chết không còn là một khái niệm triết học để chém gió bên bàn nhậu, mà nó mang một khuôn mặt rất thực, ngồi ngay ghế phụ của cuộc đời bạn.
Để chống lại nỗi sợ hãi mang tính vũ trụ này, tâm lý học ghi nhận những màn “giãy giụa” vô cùng cồng kềnh. Đàn ông đột ngột mua một chiếc xe phân khối lớn hoặc một chiếc mui trần (dù lưng đã mỏi và đường thì ngập nước). Phụ nữ lao vào các cuộc đại tu nhan sắc hoặc thiền định một cách cực đoan. Có người lại cặp kè với một đối tượng trẻ hơn vài giáp, hoặc làm việc đến mức kiệt sức.
Hành vi này gọi là **”cơ chế phòng vệ phản ứng” (reaction formation)**. Họ làm mình bận rộn không phải vì họ nông cạn, mà vì tiếng im lặng của hư vô đang gõ cửa quá gần. Khủng hoảng tuổi 50 không ồn ào như thời dậy thì, nó giống như tiếng băng tan rất xa, âm thầm nhưng nứt toác tận sâu bên trong linh hồn.
Tiếng gõ cửa lúc 3 giờ sáng: “Ủa, rồi sao nữa?”
Nhà tâm lý học Carl Jung từng có một câu nói rất thấm: *”Nửa đầu cuộc đời dành để phát triển cái tôi (Ego), nửa sau là để tích hợp và tìm kiếm ý nghĩa thật sự (Self).”* Nghĩa là, cơn khủng hoảng này thực chất là một cuộc “đảo chính” hợp pháp của tâm lý. Nó không phải là sự trừng phạt của tạo hóa, mà là lúc đời sống gõ khẽ lên cái vai đang mỏi nhừ của bạn và hỏi: *”Này, diễn nửa đời người rồi, giờ có muốn sống thật không?”*
Nhiều người thức giấc lúc 3 giờ sáng, nhìn trần nhà, nhìn người bên cạnh đang ngáy o o, và tự hỏi: *”Tất cả những thứ mình xây dựng bấy lâu – danh vọng, tài sản, những mối quan hệ xã giao – có ý nghĩa gì nếu cuối cùng mọi thứ đều biến mất?”*
Câu hỏi “Rồi sao nữa?” chính là cái phanh gấp bắt bạn phải dừng lại. Giải pháp lúc này chắc chắn không nằm ở việc cố kéo dài tuổi thanh xuân một cách tuyệt vọng. Cái đẹp (và sự hài hước) của tuổi 50 là khi bạn nhận ra mình không còn bất tử, và bạn quyết định… kệ nó, bắt đầu sống một cách tỉnh thức.
Đỉnh cao của trưởng thành: Ngồi im và không bật thêm tiếng động
Khi cái tôi không còn nhu cầu phải “hơn người”, phải là “vịt cồ hóa thiên nga” hay phải chiếm sóng mạng xã hội, một kiểu tự do đích thực sẽ ra đời. Người tuổi 50 bắt đầu học cách “thưởng thức” cuộc đời thay vì “tiêu thụ” cuộc đời.
Họ tìm thấy ý nghĩa trong những điều mà tuổi 20 cho là nhạt nhẽo:
* Một tách trà buổi sáng uống chậm đến mức trà kịp nguội.
* Một buổi chiều đi bộ lang thang không mưu cầu giảm cân, chỉ để ngắm nhìn một chiếc lá rụng.
* Sự kiên nhẫn kỳ lạ khi ngồi nghe cha mẹ già lặp lại một câu chuyện lần thứ 101.
Trưởng thành ở chặng sau cuộc đời là một bộ môn nghệ thuật của sự trừ bớt, chứ không phải cộng thêm. Đó là khi sau rất nhiều năm chạy trốn nỗi sợ, chạy theo những tiêu chuẩn của người khác, bạn có đủ sự bao dung và độ “lỳ” để ngồi cạnh nỗi trống rỗng của chính mình mà không cần vớ lấy cái điện thoại, không cần bật tivi, không cần tìm một ai đó để trút bầu tâm sự.
Ngay trong khoảng lặng không tiếng động đó, một loại tự do lặng lẽ xuất hiện. Nó không huy hoàng, không có nhạc nền chiến thắng, mà nhẹ nhàng và tĩnh lặng như ánh chiều tà rơi trên mái tóc đã điểm bạc. Bạn mỉm cười nhận ra: Mình đã già đi một chút, nhưng ít nhất, mình đã bắt đầu sống thật./.
ThS. LÊ THỊ THÙY LINH
Website: tamanphat.com
Fanpage: Tâm An Phát – Tư vấn, Môi giới BĐS –Tâm lý
Fanpage: Tâm lý TÂM AN PHÁT