Con người có một sở thích rất lạ: trước khi kịp sống, ta đã vội đặt tên cho chính mình. Ta khao khát được là “người thành công”, “người tử tế”, “người sâu sắc”, hay thậm chí là cái nhãn đầy tính an ủi như “người đang chữa lành”. Nghe qua thì thật văn minh và hợp lý, nhưng nhìn kỹ lại, đó chính là khoảnh khắc ta bắt đầu tự xây chuồng rồi dọn vào ở một cách đầy tự nguyện.
Danh xưng vốn dĩ ban đầu chỉ là công cụ để giao tiếp, nhưng dùng lâu ngày, nó âm thầm chuyển hóa từ “cách gọi” thành “cách sống”. Một khi đã đóng đinh mình là “người mạnh mẽ”, ta bắt đầu thấy tội lỗi khi yếu đuối. Khi tin mình là “người hiểu chuyện”, ta vô tình bóp nghẹt những phần non nớt, bản năng. Và đau lòng nhất, khi lỡ gán cho mình cái nhãn “không đủ tốt”, ta sẽ tự tạo ra một hệ thống niềm tin bền vững đến mức cực đoan để chứng minh điều đó là đúng.
Vấn đề thực chất không nằm ở từ ngữ, mà nằm ở việc ta tin vào chúng đến mức quên mất rằng mình vốn linh hoạt hơn bất kỳ định nghĩa nào. Tâm lý học gọi đây là hiệu ứng gán nhãn: khi một danh từ lặp lại đủ nhiều, nó không còn là mô tả nữa mà trở thành bản sắc. Một đứa trẻ bị gọi là “chậm” sẽ dần hành xử như thể mình chậm thật. Một người luôn nghĩ mình “không giỏi giao tiếp” sẽ né tránh mọi cuộc đối thoại, rồi dùng chính sự cô độc đó để củng cố cho niềm tin ban đầu của mình. Một vòng lặp logic đến mức… tự trói.
Cái lồng tinh vi nhất không phải do thế gian đặt lên vai, mà là cái ta tự đội lên đầu mình mỗi ngày với một thái độ nghiêm túc khẩn thiết. Ta thường nói: “Tôi là người như vậy,” nhưng thực tế chỉ là: “Tôi đã quá quen nhìn mình theo cách đó.” Chỉ cần thay đổi cách diễn đạt, cánh cửa tự do sẽ bắt đầu hé mở.
Chính những danh xưng này đã tạo ra trò chơi của sự phân biệt. Có “tốt” thì phải có “xấu”, có “đúng” thì phải có “sai”, và thế là ta bước vào một đời sống đầy rẫy những phán xét. Ta đánh giá người khác và đánh giá cả chính mình liên tục, không lương, không nghỉ phép. Buồn một chút liền thấy mình “tiêu cực”, vui một chút lại lo mình đang “bám chấp”. Sống như vậy, nếu có một huy chương dành cho ta, có lẽ đó là huy chương của sự kiệt sức.
Trong khi đó, sự sống vốn vận hành như một dòng chảy tự nhiên. Cảm xúc đến rồi đi, trạng thái thay đổi theo từng nhịp thở. Chỉ có cái tên là ở lại lâu hơn sự thật, rồi quay ngược lại đòi hỏi sự thật phải giống như nó. Ta cố giữ niềm vui vì đã lỡ gọi nó là “hạnh phúc”, ta cố đẩy nỗi buồn vì đã gán cho nó là “tiêu cực”, nhưng đời vốn chẳng bao giờ đọc định nghĩa của ta trước khi vận hành.
Đến một lúc nào đó, khi đã đủ mệt với việc phải “là một ai đó”, ta có thể thử một cách khác: bớt định nghĩa lại. Không cần vội vã gọi tên mình, không cần phân loại mọi trải nghiệm, chỉ đơn giản là quan sát: “À, đang có một cảm xúc như vậy nảy sinh.” Khi không còn nhãn dán, cái lồng sẽ bắt đầu lỏng ra. Tự do không phải là trở thành một phiên bản hoàn hảo hơn của cái tên cũ, mà là khi ta không còn cần đến cái tên đó nữa.
Khi rũ bỏ được những cái nhãn, ta nhìn người khác nhẹ nhàng hơn, không bắt họ phải “đúng vai” cũng không vội kết luận họ là ai. Kỳ lạ thay, khi không cố định nghĩa mình, ta lại sống chân thật, linh hoạt và dễ thương với chính mình hơn bao giờ hết. Chiếc lồng chưa từng khóa, chỉ là bấy lâu nay ta đã lầm tưởng nó là nhà. Và một ngày nào đó, khi không còn hứng thú với việc tự nhốt mình, ta chỉ việc bước ra — không ồn ào, không tuyên bố, chỉ đơn giản là thôi không gọi tên.
Lúc đó, bạn sẽ nhận ra một điều nhẹ nhõm đến vô cùng: Bạn chưa từng nhỏ bé như những gì bạn đã từng tự gọi./.
ThS. Lê Thị Thùy Linh