Trong tâm lý học, chúng ta có một thuật ngữ nghe rất kêu là Locus of Control (Điểm kiểm soát). Nhưng nói một cách dân dã và hài hước hơn, phần lớn chúng ta đang sống trong trạng thái “giao chìa khóa nhà mình cho hàng xóm giữ”. Ta thức dậy, soi gương, và thay vì hỏi “Mình thấy thế nào?”, ta lại loay hoay tự vấn: “Không biết bộ dạng này của mình có bị bà cô hàng xóm chê không?, hay liệu đồng nghiệp có đánh giá mình dạo này xuống phong độ?”…
Chúng ta đang sống như những kẻ đi vay mượn đôi mắt của thiên hạ để tự soi xét chính mình. Đó là một kiểu “ngục tù tự nguyện” mà ở đó, cai ngục chính là nỗi sợ không được công nhận.
Cơn nghiện mang tên “Sự công nhận”
Sự công nhận của xã hội thực chất là một loại dopamine rẻ tiền nhưng cực kỳ dễ gây nghiện. Chúng ta bị lập trình từ bé rằng phải ngoan, phải giỏi, phải có thành tựu thì mới “có giá trị”. Thế là chúng ta bước vào một cuộc đua marathon không có vạch đích, nơi khán giả là những người… chẳng hề quan tâm đến việc chúng ta có bị chuột rút hay không.
Bạn gồng mình lên để đáp ứng kỳ vọng của gia đình, để trở thành một “đứa con mẫu mực” hay một “nhân viên mẫn cán”. Nhưng có một sự thật phũ phàng dưới góc độ trị liệu: Bạn càng cố gắng làm hài lòng tất cả mọi người, bạn càng trở thành một kẻ vô hình trong chính cuộc đời mình. Tâm hồn bạn lúc đó giống như một cái lẩu thập cẩm, vị nào cũng có nhưng chẳng có vị nào là “vị bản sắc” cả.
Nghệ thuật của sự “Vừa đủ” và Quyền được “Gây thất vọng”
Đã đến lúc chúng ta cần thực hiện một cuộc di cư tâm lý: Chuyển điểm kiểm soát từ “ngoài kia” về lại “trong này”. Tự do nội tâm bắt đầu vào cái ngày bạn nhận ra rằng: Việc gây thất vọng cho người khác đôi khi là một tín hiệu đáng mừng. Nó chứng tỏ bạn đang bắt đầu sống thật.
Nếu chồng muốn bạn là một đầu bếp 5 sao nhưng bạn chỉ muốn là một người phụ nữ thích đặt đồ ăn ngoài để dành thời gian đọc sách THÌ hãy cứ để anh ấy thất vọng một chút. Nếu xã hội muốn bạn phải “nhà cao cửa rộng, xe hơi bóng loáng” ở tuổi trung niên, nhưng bạn lại thấy hạnh phúc trong một căn hộ nhỏ ấm cúng với những chậu cây xanh THÌ hãy cứ để họ tặc lưỡi chê cười.
Sống “Vừa đủ” (Frugal Joy) không phải là biểu hiện của sự an phận hay lười biếng. Đó là một sự lựa chọn trí tuệ. Khi bạn không còn nhu cầu phải “hơn người”, bạn sẽ thấy một nguồn năng lượng khổng lồ vốn bị đốt cháy cho sự đố kỵ và so sánh bỗng dưng quay trở về. Nó giống như việc bạn tắt hết các ứng dụng chạy ngầm trên điện thoại vậy, lúc đó pin sẽ bền hơn, máy sẽ chạy mượt hơn, và quan trọng là bạn không còn bị nóng máy vô cớ.
Khi năng lượng sống tự nhiên quay về
Khi bạn tháo bỏ cái mặt nạ chuẩn mực, bạn sẽ thấy mình “nhẹ” kinh khủng. Bạn không còn phải gồng mình để giữ một hình ảnh hoàn hảo trên mạng xã hội hay trong các cuộc họp gia đình. Bạn bắt đầu ăn vì thấy ngon, mặc vì thấy thoải mái, và làm việc vì thấy có ý nghĩa.
Dưới góc độ tâm lý, đây là trạng thái Autonomy – sự tự chủ. Khi hành động của bạn xuất phát từ động lực tự thân thay vì áp lực bên ngoài, sự mệt mỏi sẽ biến mất. Thay vào đó là một niềm vui lấp lánh, hơi nghịch ngợm của một người đã tìm lại được chính mình sau bao năm “lưu lạc” trong kỳ vọng của người khác.
Trưởng thành thực sự không phải là khi bạn đạt đến một đỉnh cao nào đó, mà là khi bạn có thể ngồi thong dong uống trà, nhìn những chuẩn mực xã hội bay vèo vèo ngoài kia và thầm nghĩ: “Ờ, các bạn cứ đua đi, tôi bận hạnh phúc rồi”.
Lời nhắn từ “phòng tham vấn” Tâm An Phát: Hôm nay, bạn có dám thử làm điều mình thực sự thích không? Đừng lo, thế giới sẽ không sụp đổ đâu, chỉ có tự do của bạn là bắt đầu được thở thôi!
ThS. LÊ THỊ THÙY LINH