Trong sâu thẳm nhiều người, có lẽ từng tồn tại một câu hỏi đầy xót xa: “Tại sao tôi biết họ không tốt, nhưng tôi không thể rời đi?” hay “Tại sao ngay khi chạm vào sự chân thành, tôi lại vội vàng đẩy họ ra xa?”. Chúng ta thường đổ lỗi cho duyên nợ, nhưng thực tế, câu trả lời nằm ở một “bản thiết kế” vô hình được vẽ nên từ những năm tháng đầu đời: Thuyết Gắn Kết.
Cội nguồn từ thơ ấu: Bản thiết kế của trái tim
Nhà tâm lý học John Bowlby và Mary Ainsworth từng khẳng định rằng: Cách chúng ta được yêu thương khi còn là một đứa trẻ sẽ định hình cách chúng ta yêu đương khi trưởng thành. Nếu may mắn lớn lên trong sự vỗ về nhất quán, chúng ta có một “nền tảng an toàn”. Nhưng nếu tuổi thơ là những khoảng trống cảm xúc hoặc sự kiểm soát nghẹt thở, trái tim ta sẽ hình thành những cơ chế phòng vệ âm thầm, biến tình yêu thành một cuộc rượt đuổi hoặc một pháo đài cô độc.
1. Phía sau những người “không thể rời xa”: Cơn khát sự công nhận
Với người mang Gắn kết Lo âu (Anxious Attachment), sự gần gũi là oxy, còn sự im lặng của đối phương là vực thẳm. Ký ức về một sự chăm sóc “lúc có lúc không” trong quá khứ khiến họ lớn lên với niềm tin rằng: Tình yêu là thứ phải tranh đấu mới có được.
Khi trưởng thành, họ vô thức bị thu hút bởi những người lạnh lùng, khó gần. Đối với họ, sự bất ổn không phải là “dấu hiệu nguy hiểm” mà lại là một sức hút mãnh liệt, kích hoạt bản năng chinh phục. Họ sợ bị bỏ rơi đến mức sẵn sàng hạ thấp giá trị bản thân, chịu đựng tổn thương chỉ để đổi lấy một cái nắm tay. Với họ, một mối quan hệ độc hại vẫn ít đáng sợ hơn việc phải đối diện với sự cô độc của chính mình.
2. Phía sau những cái đẩy tay: Nỗi sợ bị xâm chiếm
Ở phía ngược lại, người có Gắn kết Né tránh (Avoidant Attachment) lại coi sự thân mật là một mối đe dọa đến quyền tự do. Lớn lên trong môi trường mà cảm xúc bị phớt lờ, họ học cách bao bọc mình trong sự độc lập cực đoan.
Ngay khi mối quan hệ trở nên sâu sắc, “hệ thống cảnh báo” trong họ sẽ rung lên. Họ bắt đầu thấy ngộp thở. Việc họ rút lui, im lặng hay chỉ trích đối phương thực chất là một chiếc mặt nạ cho nỗi sợ hãi: Họ sợ rằng nếu mở lòng, họ sẽ bị tổn thương một lần nữa. Họ đẩy người khác ra không phải vì hết yêu, mà vì đó là cách duy nhất họ biết để bảo vệ bản thân mình.
”Vòng lặp lo âu – né tránh”: Khi hai thái cực va chạm
Định mệnh trớ trêu thường kéo hai nhóm người này lại với nhau như hai thỏi nam châm trái dấu. Người lo âu coi sự lạnh lùng của người né tránh là thử thách, còn người né tránh lại tìm thấy ở người lo âu sự ấm áp mà họ thèm khát nhưng lại sợ hãi.
Kết quả là một vòng lặp “đuổi – chạy” đầy mệt mỏi. Người này càng tiến tới, người kia càng lùi bước. Khi người lo âu kiệt sức muốn buông tay, người né tránh vì sợ mất mát lại tiến lại gần. Vòng lặp ấy cứ thế xoay vòng, vắt kiệt nhựa sống của cả hai, biến tình yêu thành một chiến trường đầy vết xước.
Làm sao để phá vỡ vòng lặp?
Nhận thức là khởi đầu của sự chữa lành. Bạn không bị “kẹt” mãi mãi trong quá khứ của mình. Tâm lý học gọi hành trình thay đổi này là Gắn kết an toàn đạt được (Earned Security).
Nếu bạn là người lo âu: Hãy học cách vỗ về đứa trẻ sợ hãi bên trong mình. Sự tự tin phải đến từ chính bạn, không phải từ tin nhắn phản hồi của ai đó. Hãy tập nhìn nhận những “người an toàn” – những người cho bạn sự ổn định thay vì những cơn bão lòng.
Nếu bạn là người né tránh: Hãy tập mở lòng từ những điều nhỏ nhất. Hiểu rằng sự thân mật không phải là sự mất tự do, và việc bộc lộ nhu cầu cảm xúc không phải là yếu đuối, mà là biểu hiện của một tâm hồn can đảm.
Nếu nhận ra mình không ổn, để thu hút các mối quan hệ độc hại, đầy tổn thương thì bạn cần dừng lại, nhận thức lại bản thân, mình đã lệch hướng ở đâu? Mình cần thay đổi điều gì? Mình cần thời gian chữa lành những sang chấn của tuổi thơ hoặc những tổn thương tình cảm đã qua như thế nào,… Chỉ khi bạn thay đổi, bạn tạo cho mình một phiên bản mới đầy tự tin, bạn mới dũng cảm thoát khỏi vòng lặp của quá khứ.
Tình yêu đích thực không nên là một cuộc rượt đuổi không hồi kết, cũng không phải là một pháo đài lạnh lẽo. Khi thấu hiểu “bản thiết kế” của chính mình, chúng ta sẽ không còn là nô lệ của quá khứ. Chúng ta xứng đáng được yêu trong sự bình yên, thay vì mải miết đi tìm hơi ấm từ những người chỉ biết trao cho ta nỗi đau.
ThS. LÊ THỊ THÙY LINH